فضای مجازی و کلیدداران‌اش

مثلِ موردِ خانمِ عشرت شایق، من به مطالعه‌ی مواضعِ آقای سیّداحمد خاتمی هم علاقه‌مندم.  طبقِ گزارشِ خبرگزاری محترم مهر، 

 

خطیب نماز جمعه تهران در همین باره تاکید کرد: شما دیدید که وقتی فضای مجازی محدود و بسته شد، فتنه فروکش کرد. … ننویسند و نگویند که ما با فضای مجازی مخالفیم؛ خیر؛ ما با فضای مجازی که کلیدش دست نظام باشد موافقیم. فضای مجازی که کلیدش دست آمریکا باشد، ملت ایران موافق آن نخواهد بود.

 

تعبیرِ ”کلید“ در این مورد به‌نظرِ من چندان بجا نیست: تو گویی اختیارِ ارتباط‌های شهروندان باید به دستِ حکومت‌ها باشد و نه به طورِ موردی و با حکمِ مشخصِ مقامی قضایی یا با دستورِ موقتِ مقامِ امنیتیِ مربوط، بلکه بشود بالکلّ درِ یک مجرای ارتباطی را به روی همه بست (و قفل کرد). اما، از این که بگذریم، به گمان‌ام استدلالِ ایشان به نفعِ محدودشدنِ تلگرام و غیره صحیح نیست—یا دست‌کم مفروضاتِ محذوفی دارد. وگرنه، حتی با قبولِ مقدماتِ ایشان، می‌شود به این فکر کرد که اگر بچه‌دارشدنْ محدود بشود، مرگِ نوزادان هم فروکش می‌کند؛ اگر همه‌ی خیابان‌ها محدود و بسته بشوند، تصادفِ خودروها هم فروکش می‌کند، و غیرذلک. 

 

تلاش برای (تداوم و تقویتِ) ثبات

[ویرایش‌نشده.]

۱. آموزه‌ای قدیمی می‌گوید که بانگ‌برداشتن به بدزبانی پسندیده نیست مگر از کسی که  بر او ستم رفته باشد (۱۴۸ :۴). شاید با فکرکردن در این حال‌وهوا بشود این را گفت که نامنصفانه است ما افرادِ طبقه‌ی متوسط که سقفِ کمابیش مطمئنی بالای سرمان هست و امورمان می‌گذرد، متفرعنانه محکوم کنیم کسی را که در تنگنای معاش است و فریاد می‌زند، گیرم فریادزدنی نه‌چندان بقاعده و مؤدبانه و متمدنانه. رفعِ فقرِ مطلق، و مهیّاکردنِ حداقلّی از زندگیِ آبرومند برای همه‌ی شهروندان، وظیفه‌ی حکومت است. توفیق‌پیدانکردن در عملِ به این وظیفه بیشتر به‌چشم می‌آید وقتی بزرگیِ حجمِ رانت‌‌خواری‌های ژنمندان و اختلاس‌ها و غیره را می‌بینیم. در کنارِ این نکته‌های کاملاً واضح، 

۲. در روزهای اخیر کم پیش نیامده از دوستانِ عزیزِ بیرون از ایران بشنوم که بسیار نگرانِ اوضاعِ شهرهای ایران هستند. تصور می‌کنم که روشن است که گروهِ بزرگی از رسانه‌های فارسی‌زبانِ بیرون از ایران، از بی‌بی‌سی فارسی تا بقیه‌ای که ظواهر را حتی به اندازه‌ی بی‌بی‌سی فارسی هم رعایت نمی‌کنند، و البته آنهایی که صریحاً دشنام می‌دهند، طوری می‌نویسند و نمایش می‌دهند که گویی عن‌قریب حکومتِ ایران ساقط خواهد شد—عمقِ این عن‌قریبی تا جایی است که ”مرحوم“ مسعود رجوی را هم لازم دیده‌اند به این حیاتِ دنیوی برگردد و دستورالعمل صادر کند. تصورِ من از دست‌کم اوضاعِ تهران این است که حکومت بر اوضاع مسلط است. تصورِ من این است که اوضاع کمابیش و در بدترین حالت و از نظرِ شدت و دامنه—اما نه لزوماً از نظرِ انگیزه—شبیه به شورش‌هایی است که هر از چندی در فرانسه و در ایالاتِ متحده رخ می‌دهد (و صداوسیمای جمهوری اسلامی با آب‌وتاب دربار‌ه‌شان گزارش می‌دهد).

۳.  آن‌طور که من می‌فهمم، این بار رفتارِ حکومتِ ایران با مسأله مدبّرانه‌تر از گذشته است. این برای من شخصاً باعثِ خوشحالی است.

۴. نمی‌دانم چه میزانی از ایرانیانِ ساکنِ ایران این احتمال را جدّی می‌گیرند که این نوع شورش‌ها باعثِ سرنگونیِ نظام بشود (من شخصاً جدّی نمی‌گیرم)؛ آنان که جدّی می‌گیرند و خوشحال هم هستند، شاید خوب باشد به این فکر کنند که، به فرضِ سقوطِ حکومت، چه چیزی قراراست در پی بیاید؟ آیا قرار است نوه‌ی رضاشاهِ پهلوی به ایران برگردد و دوباره ”در سایه‌اش آسوده ایران، ایرانیان پیوسته شادان“ بشوند و مملکت ”صد ره بهتر ز عهدِ باستان“ بشود؟*  یا قرار است مجاهدین خلق بیایند و عدالت را برقرار کنند—همان کسانی که در زمانی که بخش‌هایی از خاکِ کشور در اشغالِ نیروهای صدام حسین بود متحدِ او بودند؟ و البته که در کنارِ این آلترناتیوهای حاضروآماده، تصویرِ هولناک‌تری هم هست: جنگِ داخلی. خوشحال‌ام که اینها را دور می‌بینم؛ اما مایل‌ام پیشنهاد کنم که شهروندانِ عادی‌ای که طرفدارِ تغییرِ رژیم از راهِ شورش‌های خیابانی هستند (تأکید کنم: شهروندانِ عادی، نه کسی که حقوق‌بگیرِ جایی است که هدف‌اش سرنگون‌کردنِ حکومتِ ایران است)، تأمل کنند که چه تصوری از فردایِ سرنگونیِ احتمالی دارند. آن که در بنگاه‌های خبریِ پراگ و لندن و دی‌سی شغل دارد لازم نیست در موردِ این چیزها نگرانیِ فوری داشته باشد؛ برای ما که اینجا هستیم و کار و زندگی داریم اینها سؤال‌های مهمی است. 

۵. از طرفِ دیگر، از آقای رئیس‌جمهور شنیده بودیم که آقای وزیرِ مربوط ”به مردم قول می‌ده دستش روی دکمه‌ی فیلترینگ نخواهد رفت“. بعید است آقای رئیس‌جمهور بخواهند حرف‌شان را با تأکید بر دستِ وزیر، یا دستِ وزیر، و از این قبیل توجیه کنند. دولت‌های قبلی هم احساسِ خطر کرده بودند، نه اینکه ابلهانه و برای تفریح یا به قصدِ ناراضی‌کردنِ مردم ارتباطات را محدود کرده بوده باشند؛ دولتِ فعلی باید برای این محدودترکردن توضیحی بدهد. دغدغه‌ی حقوقِ شهروندی وقتی جدّی‌تر است که خطری برای امنیت و توجیهی برای تحدیدِ حقوق در کار باشد. غیر از این، کم نمی‌شنویم که البته اعتراض/نقد با اغتشاش تفاوت دارد؛ تفاوت‌ها البته در مواردی آشکار است، اما مقامِ رسمی‌ای که می‌‌گوید شهروندان می‌توانند ”در چارچوب ضوابط قانونی“ اعتراض کنند، باید توضیح بدهد که این کار عملاً چگونه ممکن است و آیا/چگونه شهروندان می‌توانند از حقی که قانونِ اساسیِ جمهوری اسلامی در اصلِ بیست‌وهفتم به آن تصریح کرده استفاده کنند.

۶. در موردِ صف‌بندی با مجاهدین خلق و امریکا و غیرهم، گاهی از مخالفانِ جمهوری اسلامی می‌شنویم که در سالِ هشتادوهشت هم از این توصیه‌ها می‌شده است. بله: می‌شده است، و همان موقع هم توصیه‌های درستی بوده است. حتی در نبودِ ملاحظاتی در موردِ ترجیحِ جمهوری اسلامی به مثلاً حکومتِ پهلوی، من معتقدم که در هر صورت تضعیفِ جمهوری اسلامی از طریقِ آشوب و اغتشاشْ وضعیتی در پی خواهد آورد که امنیتِ حداقلی‌ای هم در کار نخواهد بود که بخواهیم در فکرِ استفاده از آزادی‌ای باشیم که آن را هم نخواهیم داشت. آیا لازم است اوضاعِ افغانستان و عراق و سوریه و لیبی را به خودمان یادآوری کنیم؟ 

* تاریخ و وضعِ فعلیِ سازمان مجاهدین خلق ایران به گمان‌ام آن‌قدر آشکار باشد که احتمالِ قوی بدهیم طرفداران‌اش در داخلِ ایران به لحاظِ تعداد ناچیز باشند. در موردِ خاندانِ پهلوی متأسفانه گمان می‌کنم که وضعیت تفاوت کند، از جمله به علّتِ کارهای خوش‌ساختِ تبلیغاتی. کاش کمی به خودمان یادآوری کنیم که حکومتِ محمدرضا پهلوی چگونه بوده است، و یادآوری کنیم که آخرین ملکه و آخرین ولیعهد چنان رفتار می‌کنند که گویی آن مبلغی که پول با خودشان برده‌اند (۶۲میلیون دلار به تصریحِ خودشان) از اموالِ شخصی‌شان بوده است.

 

آداب‌دانی

اگر با دوست‌تان در کافه‌ای قرار دارید، البته که روشن است که باید خبر بدهید اگر می‌بینید که دارید دیر می‌رسید. چیزی که شاید این اندازه روشن نباشد این است که اگر هم می‌بینید که دارید زود می‌رسید باید خبر بدهید—دست‌کم به‌نظرِ من باید چنین کنید اگر که خبر دارید دوست‌تان زیاد به آن کافه می‌رود.

این را که نوشتم به‌نظرم رسید که ایده‌اش آشنا است. با جست‌وجوی ساده‌ای رسیدم به دو حدیث (شماره‌های ۸۶۹ و ۸۷۰ در گزیده‌ای از صحیحِ بخاری). پیامبرِ اسلام نهی کرده بوده‌اند که کسانی که از سفر برمی‌گردند وقتِ شب به خانه‌هایشان وارد شوند. خودِ پیامبر هم، در بازگشت از سفر، شب واردِ منزل‌ نمی‌شده‌اند بلکه صبح یا بعدازظهر وارد می‌شده‌اند. 

 

چاپِ سومِ کاوشِ اول

ترجمه‌ی فارسیِ کاوشِ اولِ هیوم مدتی در بازار نبود و حالا خوشحال‌ام که چاپِ سومِ کتاب منتشر شده است. اگر فقط چاپِ اول را دارید می‌توانید به من ئی‌میل بزنید تا فهرستِ اصلاحاتِ اِعمال‌شده را—که همگی از جنسِ تصحیحِ لغزش‌های تایپی‌اند—برایتان بفرستم. (در آماده‌سازیِ کتاب برای چاپِ دوم، غلطِ تازه‌ای در صفحه‌ی ۱۵۷ سطرِ هشتم از پایین ایجاد شده بود که در این چاپ اصلاح شده است.)

در ادامه‌ی مقایسه با اصلِ کتابکتابِ اصلی: چاپِ اول آوریلِ ۱۷۴۸، در ۷۵۰ نسخه؛ چاپِ دوم سپتامبرِ ۱۷۴۹ (توزیع: پیش از دهمِ آوریلِ ۱۷۵۰)، در ۱,۲۵۰ نسخه؛ چاپِ سوم مارچِ ۱۷۵۱ (توزیع: سیزدهمِ آوریلِ ۱۷۵۱)، در ۱,۰۰۰ نسخه. ترجمه‌ی فارسی: چاپِ اول شهریورِ ۱۳۹۵ در ۱,۰۰۰ نسخه؛ چاپِ دوم دیِ ۱۳۹۵ در ۱,۰۰۰ نسخه؛ چاپِ سوم آذرِ ۱۳۹۶ در ۸۰۰ نسخه.

 

دو منطقی

در پایانِ روزِ اولِ سمینارِ منطق، شاگردِ سابق وقتِ خداحافظی پرسید ”سخنرانیِ فردا ساعتِ نُه فکر می‌کنید خوب باشد؟ بیایم؟“ استادِ سابق و دوستِ عزیزِ دهه‌ی اخیر گفت ”بعید می‌دانم. من که خودم اگر می‌توانستم [یعنی: اگر مسؤولیتی نداشتم] نمی‌آمدم.“ 

”می‌خواهید من به‌جای شما نیایم؟“

 

آشفته‌نویسی برای تسکینِ ناآرامیِ معلولِ میسرنشدنِ دیدار

چیزی که معذب‌مان می‌کند البته که قرارِ لغوشده نیست؛ بلکه لغوشده‌بودنِ قرار است، مخصوصاً‌ که علّت‌اش لجستیک بوده باشد. مفهومِ صفتِ ’لجستیک‘ را چطور می‌توان بیان کرد که این‌قدر انگلیسی نباشد؟ بگوییم ’تدارکاتی‘؟ مطمئن‌ هستم [به نحوی پیشینی!] که کسانی که به شکلِ پیشینی مرتکبِ ”ریشه‌شناسی“ می‌شوند بعضاً خواهند گفت که این واژه‌ی ’لجستیک‘ ربطی به واژه‌ای دارد که نوعاً در فارسی به آن می‌گوییم ’منطق‘! این هم کاری است که آدم بنشیند و با نگاه به ظاهرِ واژه‌ها نظر بدهد که از کجا آمده‌اند. حس می‌کنم که، از جهتی، کسانی که گمان می‌کنند با فکرکردن می‌شود ریشه‌‌شناسی کرد مثلِ کسانی‌اند که ادیب‌سلطانی در موردشان می‌گفت که آنچه دوست دارند زبان‌شناسی نیست، بلکه زبان‌هاشناسی است.

چه می‌گفتم؟ لغوشده‌بودنِ قرار، وقتی که شوقِ دوطرفه‌ی دیدار هست [و البته این را نگفته بودم] و دیدار لغو می‌شود. ناآرامی را می‌شود حس کرد. و شاید یک فرقِ هنرمند با غیرهنرمند این باشد که آنچه غیرهنرمند فقط حس می‌کند هنرمند می‌تواند نشان بدهد یا بیان بکند. و این تمایز آشکارا بهتر از آن است که از خودم باشد! آیا ویتگنشتاین گفته بوده است؟ باری، چه می‌شود کرد با این ناآرامی؟‌ می‌شود به آن عکسِ سیاه‌وسفید فکر کرد [التذاذِ پیشینی از عکس!] و عکاس‌اش آن کسی است که لغوِ قرار تقصیرِ او است و نمی‌‌خواهم در اینجا منتشرش کنم (عکس را عرض می‌کنم) و، نه در توصیفِ حالتِ موضوعِ عکس در آن عکس بلکه در توصیفِ یک حالتِ دیگرِ موضوعِ آن عکس، شعرِ مهدی اخوان‌ثالث را از حفظ خواند (و نگرانِ حفظ‌نشدنِ رسم‌الخطِ امید نبود در وبلاگ‌نویسی در ساعتِ سه‌ی صبح):

آبِ زلال و برگِ گل بر آب / مانَد به مَه در برکه‌ی مهتاب / وین هر دو چون لبخندِ او در خواب.

 

حمایت از تحریمِ اسرائیل

کشتی‌گیرمان وقتی از حریفِ روس پیش است و می‌گذارد او پی‌در‌پی فتیله‌پیچ‌اش کند تا با ورزشکاری مواجه نشود که تحتِ پرچمِ اسرائیل آمده، و پیش‌بینی‌ها غلط می‌شود و با آن ورزشکار مواجه می‌شود و کشتی نمی‌گیرد، و، اولین بار هم نیست که همین جوان این‌طور از مدال و سکّو محروم می‌شود—اینها را که مرور می‌کنیم، مگر می‌شود غصه نخوریم و دل‌مان به حالِ این جوانِ ورزشکار نسوزد؟ و از اینجا البته که راهی نیست تا مرورِ باختن‌های عمدیِ ورزشکارانِ ایرانی، و مدال‌بردن‌های اسرائیل، و مسابقه‌ندادن‌های نه‌چندان سرافرازانه‌ی ورزشکارانِ ما (رسماً نمی‌گوییم که حکومتِ اسرائیل را به‌رسمیّت نمی‌شناسیم، بلکه می‌گوییم ورزشکارمان مریض یا مجروح است). محکوم‌کردنِ سیاست‌های حکومتِ ایران (یا: محکوم‌کردنِ نبودِ سیاستی مشخص) اولین چیزی است که به ذهن‌مان می‌رسد.

می‌خواهم این را برای بررسی پیش بنهم که این محکوم‌کردنْ شاید بهترین کار نباشد—محکوم‌کردنی که بسیار می‌بینیم که با عصبانیت همراه است اگر محکوم‌کننده در ایران زندگی می‌‌کند و تیم‌های ورزشیِ ایران را تیمِ خودش می‌داند، و گاهی با تمسخر است اگر محکوم‌کننده تعلقِ خاطری به تیم‌های ایرانی ندارد.

بگذارید با کمی تسامح و کمی اغراق ایده‌ی اصلی‌ام را مطرح کنم: در کنارِ مشکلاتی که با وجوهِ مختلفی از نظامِ جمهوری اسلامی دارم (کمبودِ قانون‌مندی و آزادیِ بیان، و غیره)، یک چیزِ این نظام اگر باشد که فکرکردن به آن شادم کند آن چیز دقیقاً همین به‌رسمیّت‌نشناختنِ اسرائیل است. و اگر پذیرفته باشیم که دولتِ ایران اسرائیل را به‌رسمیّت نمی‌شناسد، نتیجه‌ی طبیعی‌اش این است که ورزشکارانِ ما با کسانی که تحتِ پرچمِ اسرائیل آمده باشند مصاف ندهند. احتمالاً با کمی جست‌وجو می‌شود مواردی پیدا کرد که از جهاتی (و نه از همه‌ی جهات) مشابهِ ایران-اسرائیل باشند. موردی که الآن به‌نظرم می‌رسد وضعیتِ چین و تایوان است. حکومتِ مستقر در خاکِ اصلیِ چین با کشوری که حکومتِ مستقر در تایوان را به‌رسمیّت بشناسد اصلاً رابطه‌ی سیاسی ندارد، و در ۱۹۷۱ تایوان (نامِ رسمی: جمهوریِ چین) از سازمانِ ملل اخراج شد تا چین (نامِ رسمی:‌ جمهوریِ‌ خلقِ چین) عضو بشود. و ورزش؟ امرِ شناخته‌شده‌ای است که حتی در المپیک هم برای شرکتِ ورزشکارانِ تایوانی محدودیت‌‌های جدّی هست: نمی‌توانند تحتِ نامِ رسمیِ تایوان در مسابقات شرکت کنند. چین کشورِ پرنفوذ و نیرومندی است،‌ و می‌تواند این محدودیت‌ها را حتی در بازی‌های المپیک هم اِعمال کند. اگر گمان می‌کنیم که ورزش و المپیک امری است غیرسیاسی، شاید بهتر باشد دوباره فکر کنیم.

در کنارِ به‌رسمیّت‌نشناختن، موضوعِ دیگری هم هست، که می‌تواند به اولی ربطی داشته باشد یا نداشته باشد. برخی از ما دورانِ آپارتاید در آفریقای جنوبی را به‌یاد داریم، و به‌نظرم هر کس که سهیم بوده در تحریم‌های آفریقای جنوبی (از جمله تحریم در بازی‌های المپیک) می‌تواند به مساهمت‌اش افتخار کند. و گویا چندان محلِ مناقشه نباشد که آنچه دولتِ اسرائیل با فلسطینیان انجام می‌دهد نزدیک‌ترین است به رفتارِ نژادپرستانه‌ی آفریقای جنوبی در دورانِ آپارتاید. این را اگر کنار بگذاریم (و کنارگذاشتنی نیست)، این هم هست که حالا بیش از پنجاه سال است که توصیفِ رسمیِ سازمانِ مللِ متحد از درصدِ بزرگی از سرزمین‌های زیرِ سلطه‌ی حکومتِ اسرائیلْ ”سرزمین‌های اشغالی“ است. این‌طور نیست که چون از اسرائیل خوش‌مان نمی‌آید بگوییم که اشغالگر است: واقعاً این سرزمین‌های خاص را در ۱۹۶۷ و بعد از آن با نیروی نظامی اشغال کرده است. و اینها غیر از فاجعه‌های منتهی به یوم‌النکبة و بعد از آن است.

تصور کنید که کشوری—مثلاً دانمارک یا فرانسه—برای تحریمِ رژیمِ آپارتاید پیش‌قدم شده بود و هنوز—مثلاً در ۱۹۶۸— موفق نشده بود آفریقای جنوبی را از المپیک اخراج کند. ورزشکاران‌اش با ورزشکارانِ آفریقای جنوبی مسابقه نمی‌دهند و حذف می‌شوند. این، به‌نظرِ من، باعثِ افتخارِ آن کشور می‌بود. 

بعضی اعتراض‌ها به آنچه تا اینجا گفته‌ام واضح است که چیست؛ من چند تا را می‌نویسم.

(۱) این اعتراضِ مشهور که ”به ما چه؟“ (و ملازم‌اش: ”کاسه‌ی داغ‌تر از آش“) به‌نظرم خیلی موجّه نیست: موضوع موضوعی انسانی است. در قوی‌ترین حالت‌اش، این اعتراض فقط در موردِ به‌رسمیّت‌نشناختنْ وزنی دارد، نه در موردِ محکوم‌کردنِ عملیِ رفتارهای نظام‌مندِ نژادپرستانه.

(۲) اعتراضِ مبتنی بر ناکارآمدی (که از آقای رسول خادم هم نقل شده) البته جدّی است، و ربطی هم دارد به اعتراضی که در پاراگرافِ اولِ این نوشته‌ی سردستیِ وبلاگی به آن اشاره کردم: مسابقه‌ندادنِ ورزشکارانِ ایرانی با صدای بلند و با ذکرِ صریحِ دلیل بیان نمی‌شود. من هم معتقدم برای این موضوع باید فکری کرد. ایده‌ی خامی که دارم این است که با رشته‌هایی (مشخصاً: کشتی و وزنه‌برداری) شروع کنیم که در آنها ایران جزوِ‌ قدرت‌های جهانی است. همین الآن هم، بعد از سه دهه کشتی‌نگرفتنِ ورزشکارانِ ما با ورزشکارانِ تحتِ تابعیتِ اسرائیل، فدراسیونِ جهانی با ایران مماشات می‌‌کند در حالی که روشن است که باورپذیر نیست که همه‌ی ”مصدومیت‌ها“ی ورزشکارانِ ما در آستانه‌ی مصاف با حریفانِ اسرائیلی واقعی بوده باشد. می‌شود به این فکر کرد که رسماً حضورمان را منوط کنیم به غیبتِ اسرائیل. روشن است که این ایده خام است (و روشن است که باید از علیرضا کریمی دلجویی کرد)؛‌ غرض‌ام این است که اگر نظامِ جمهوری اسلامی معتقد است که دلیل‌های معتبری برای تحریمِ اسرائیل هست، می‌شود به این فکر کرد که از کجا باید شروع کرد.

(۳) اعتراضِ مربوط به حقوقِ شخصیِ ورزشکاران به‌نظرِ من بجا نیست. حتی دموکراتیک‌ترین دولت‌ها هم این را برنمی‌تابند که شهروندشان تحریمی بین‌المللی را نقض کند. وقتی بابی فیشر در ۱۹۹۲ به یوگوسلاویِ تحتِ تحریم رفت تا با بوریس اسپاسکی مسابقه بدهد، دولتِ ایالاتِ متحده حکمِ بازداشت‌اش را صادر کرد—و، تازه، او بابی فیشرِ افسانه‌ای بود و عضوِ هیچ تیمِ ملّی‌ای هم نبود. حالا مستقل از اینکه دریافت‌مان از میزانِ دموکراتیک‌بودنِ نظامِ ایران چه باشد، تصورِ من این است که اکثریتِ بزرگی از شهروندانِ ایرانی (که نمی‌دانم چند درصدشان حسابِ توئیتری دارند) موافقِ تحریمِ نظام‌مندِ اسرائیل هستند. یا، تا حرف‌ام مبتنی بر گمان نباشد، بگذارید این سؤال را مطرح کنم: اگر (فرضاً)، در یک همه‌پرسیِ آزاد، بیشترِ مردمِ ایران جوابِ مثبت دادند به سؤالِ ’آیا با الزامِ قانونیِ مسابقه‌ندادنِ ورزشکارانِ ایرانی با حریفانِ تحتِ تابعیتِ اسرائیل مواق هستید؟‘، آیا دیگر اعتراضی بر جا نمی‌مانَد؟ من شخصاً معتقدم که افراد حقوقی دارند که هیچ اکثریتِ نسبی یا قاطع یا مطلقی نمی‌‌تواند از آنها محروم‌شان کند؛ اگر با من موافق‌اید، شاید به‌نظرِ هر دوی ما میزانِ دموکراتیک‌بودنِ نظامِ ایران ربطِ مهمی به بحثِ کشتیِ علیرضا کریمی نداشته باشد—و اگر مخالف هستید، به نظرم این احتمال را جدی بگیرید که بیشترِ مردمِ ایران طرفدارِ مسابقه‌ندادن باشند،‌ و به دنبالِ استدلالِ بهتری باشید.

روشن است که این بحث خام و ابتدایی است. من اینها را نوشتم تا صورتِ مسأله را دست‌کم برای خودم کمی روشن‌تر کنم. پیشنهادِ من این است که چیزهایی از جنسِ تحریمِ اسرائیل را سرسری نگیریم و با صِرفِ احساسات حکم نکنیم و دلیل‌های خودمان و دیگران را بررسی کنیم.

 

پی‌نوشت [آخرِ بهمنِ ۹۶]. صحبت‌های آقای رسول خادم جدی و تحسین‌برانگیز است.

 

به کسی اگر نگویید

دارم لاک را از هیوم هم دوست‌تر می‌دارم. 

هر دو به‌شدّت هوشمندند، و نثرِ انگلیسیِ هر دو برای من بسیار دلپذیر است. لاک نیم‌قرن قبل از هیوم می‌نوشته، اما [یا شاید: لذا] خواندن‌اش برای من ساده‌تر است. دیگر اینکه لاک حرّاف است (و خودش هم، از جمله در ”رقعه به خواننده“ از این بابت عذرخواهی می‌کند) و متنِ هیوم بسیار چگال‌تر از متنِ او است: حجمِ جستارِ لاک بیش از چهاربرابرِ کاوشِ اولِ هیوم است. هیوم، حتی در کاوشِ اول—یعنی هفت-هشت سال بعد از رساله—مصداقِ روشنی از مفهومِ ’مردِ جوانِ عصبانی‘ است (هم‌چنان که جدّ‌ِ ما، اِی.جِی. اِر تقریباً دویست سال بعد از او بود)؛ لاک پخته و جاافتاده و پرحوصله است. هیوم مثلِ نیمار است، لاک مثلِ آقای پیرلو.

[این را پیش از خواندنِ IV.x  نوشته بودم. یکی-دو روز بعد از تمام‌کردنِ این فصلِ کتابِ چهارمِ جستار، به‌نظرم بهترین واکنشِ کلّی گفتنِ این است که إذا مَرّوا باللَّغوِ مَرّوا کِرامًا.]

 

در استانِ کرمانشاه پنجشنبه دما زیرِ صفر است

در تهران و اصفهان و یزد و شیراز و تبریز، در لس‌انجلس و نیویورک و پاریس و کوالالامپور و سیدنی، ونکوور و لندن و پراگ و دهلی، می‌شود یک شب رستوران نرفت. 

جمعیت هلال احمر حسابِ شماره‌ی ۹۹۹۹۹ بانک ملّت (قابلِ پرداخت در شعبه‌های بانکِ ملّت در سراسرِ کشور، و خودپردازها)؛ حسابِ ارزیِ ۷۰۲۰۷۰ (قابلِ پرداخت در شعبه‌های بانک ملّی در سراسرِ کشور).

 

بدیهیات در (اعلامِ) مواضع

[ویرایش‌نشده]

همین موضوعِ‌ آزادیِ بیان را در نظر بگیرید: شاید مقدماتی‌ترین ایده در بحثِ آزادیِ بیانْ این باشد که حقِ گروه یا شخص در بیانِ آزادانه‌ی حرف‌هایش مستقل از محتوای حرف است و ربطی ندارد به اینکه شخص یا گروه چه سابقه‌ای دارد. مضحک است که کسی بگوید طرفدارِ آزادیِ بیان است اما از شنیدنِ خبرِ توقیفِ دوروزه‌ی کیهان خوشحال است. موضع‌گیری، در موردِ آزادیِ بیان و هر موضوعِ دیگری، باید حداقلی از ضروریاتِ شکلی را برآورده کند. می‌توانید بگویید که از کیهان بدتان می‌آید (و احتمالاً دلیل‌هایتان را هم فهرست کنید)، و اضافه کنید که، بنابراین، از توقیف‌اش خوشحال‌اید؛ ولی نمی‌توانید بگویید که طرفدارِ آزادیِ بیان هستید اما کیهان مشمولِ نظرتان در موردِ آزادیِ بیان نمی‌شود چرا که فلان و بهمان سابقه را دارد. [خب، البته که می‌توانید بگویید (و حتی می‌گویید)؛ منظورم این است که چنین‌گفتن‌تان به‌نظر می‌رسد که با منطق و عقلِ سلیم جور در نیاید.] حتی با مسلّم‌بودنِ این فرض که کیهان نقشی در سرکوبِ آزادیِ بیان داشته است، حرف‌تان مثلِ این است که بگویید فلان قاتلِ زنجیره‌ای را می‌شود در خیابان تکه‌تکه کرد. 

شاید بدتر از صحبت در موردِ‌ سابقه، صحبت از این باشد که کیهان فی‌الواقع روزنامه نیست بلکه نوعی دفترِ بولتن‌سازی است (اما مثلاً صبح امروز واقعاً روزنامه بود؟)، و لذا آزادیِ بیان در موردش مصداق ندارد. حقِ آزادیِ بیان نوعاً و عمدتاً مستقل از نحوه‌ی بیان است.

در موردِ خاصِ تیترِ دوشنبه‌ی کیهان، به‌نظرم کارِ عاقلانه‌تر این می‌بود که جمهوری اسلامی در مقابلِ انتقادهای احتمالیِ کشورها بگوید که این موضع موضعِ این روزنامه بوده است و مواضعِ رسمیِ ایران را وزارتِ امورِ خارجه اعلام می‌کند. (اگر لازم بود، می‌شد این را هم اضافه کرد و شواهدِ متعدد برایش اقامه کرد که حتی در روزنامه‌هایی هم که مدیرِ مسؤول‌شان مستقیماً منصوبِ رهبرِ جمهوری اسلامی هستند مواضعِ متعارض فراوان است.) غیر از این، به‌نظرِ من دفاعِ روزِ سه‌شنبه‌ی کیهان هم دفاعِ معقولی است. شرمنده‌ام که بدیهیات می‌گویم؛ اما ملاحظه کنید: تصور کنید روزنامه‌ی محبوب‌تان تیتری زده بود و تذکری گرفته بود، و در جواب اولاً از محتوا دفاع کرده بود و ثانیاً استدلال کرده بود که روشن بوده که عبارتِ تیتر نقلِ موضعِ فلان گروه بوده. آیا نمی‌گفتید که دفاعِ خوبی است؟ آیا نهادِ توقیف‌کننده را محکوم نمی‌کردید؟ و البته این ایراد به‌نظرِ من بجا است که توقیف‌کنندگانِ مطبوعات نوعاً با روزنامه‌‌های اصلاح‌طلب به آن نرمی‌ای برخورد نمی‌کنند که با کیهان.

یک مشکلِ مهمِ برخی از مخالفانِ ایرانیِ جمهوری اسلامی این است که بغض و نفرت‌شان را مهار نمی‌کنند؛ و وقتی که دارند اعلامِ موضع می‌کنند بغض و نفرت می‌تواند حرف‌شان را مضحک کند. این مضحک‌بودن گاهی از پیشْ کاملاً آشکار است، اما بغض و نفرت کنار نمی‌رود و، مثلاً چونان نوعی دفعِ دخلِ مقدّر، پیش‌گویانه و ریشخندکنان اعلام می‌کنند که باز الآن عده‌ای پیدا خواهند شد که بگویند با مشیِ کیهان مخالف‌اند اما آزادیِ بیان حقِ همه است. پیش‌بینیِ درست‌تان در این مورد، مضحک‌بودنِ حرف‌تان را حتی تشدید می‌کند.

موعظه:‌146 / چند توصیه‌ی منطقی / در بابِ اعتبارِ اَسناد و دلالتِ ارقام / "شیطانِ بزرگ یعنی این"

 

"در رابطه با ارتباط او با کمونیسم"

برای مطلب‌نوشتن در بی‌بی‌سی فارسی چه قابلیت‌هایی لازم است؟‌ منظورم موضع‌های سیاسیِ مطلب‌نویسان نیست؛ منظورم آشنایی‌شان با زبانِ انگلیسی‌ و توانایی‌شان در روزنامه‌نگاری است.

 این وبگاه دیروز مطلبی منتشر کرده است با عنوانِ از میان اسناد ترور جان اف. کندی: مارتین لوتر کینگ و 'روابط جنسی نامتعارف'گمان می‌کنم این مطلب نسخه‌ی فارسیِ مطلبی باشد که روزِ چهارمِ نوامبر (پریروز) به انگلیسی منتشر شده است. در متنِ هر دو وبگاه، عکسِ بخشی از یک سندِ اخیراً منتشرشده را می‌بینیم که بخشی‌هایی از آن با رنگِ زرد مشخص شده (دومین عکس در مطلبِ هر دو وبگاه). در مطلبِ انگلیسیْ بخشِ زردشده عیناً نقل شده است:

 

"King is a whole-hearted Marxist who has studied it (Marxism), believes in it and agrees with it, but because of his being a minister of religion, does not dare to espouse it publicly."

 

آنچه در متنِ بی‌بی‌سی فارسی آمده این است:

 

در رابطه با ارتباط او با کمونیسم هم آمده: "کینگ در درون قلبش یک مارکسیست است و منابع فکری مارکسیسم را هم به خوبی مطالعه کرده و با آنها موافق است اما به این علت که یک کشیش است و رهبری مذهبی خوانده می‌شود نمی‌تواند این تمایلات سیاسی را هویدا کند."

 

می‌خواهم بدانم که نویسنده‌ی مطلبِ فارسی قیدِ ’به خوبی‘ را چرا به متن اضافه کرده است (”منابع فکری مارکسیسم را هم به خوبی مطالعه کرده“). شاید مارتین لوتر کینگ مارکسیسم را—یا، به قولِ نویسنده‌ی متنِ فارسی:‌ منابع فکری مارکسیسم را—به‌‌خوبی مطالعه کرده باشد، شاید نکرده باشد (فرض می‌کنم که نویسنده‌ی متنِ فارسی در این مورد ملاکی دارد)؛ اما آنچه در بینِ علائمِ نقلِ قول آمده قرار است ترجمه‌ی جمله‌ی پرونده‌ی اف‌بی‌آی باشد؛ با چه مجوّزی این را به متن اضافه کرده‌اند؟‌

برخوردِ تهیه‌کننده‌ی متنِ فارسی با اصلِ خبرْ جالبِ توجه است. متنِ فارسی با واژه‌ی ’محققان‘ شروع می‌شود: ”محققان در میان اسناد تازه علنی شده ترور جان اف کندی به مدارکی برخورد کرده‌اند“، و این تعبیر هیچ متناظری در متنِ بی‌بی‌سی انگلیسی ندارد. نیز، در ابتدای متنِ انگلیسی پاراگرافی یک‌جمله‌ای هست که به‌تمامی نقل می‌کنم:

 

Mr Kennedy is not referenced in the file and it is not clear why it was kept secret for almost 50 years.

 

که یعنی: در پرونده صحبتی از آقای کندی نیست و معلوم نیست که چرا برای تقریباً ۵۰ سال محرمانه نگه داشته شده است. در متنِ فارسی:

 

[…] و در هیچ جای آنها هم نامی از جان اف. کندی برده نشده است و به همین علت برخی از کارشناسان اسناد تاریخی در آمریکا می‌گویند علت محرمانه ماندن آنها […] مشخص نیست.

 

یعنی نویسنده‌ی متنِ فارسی ظاهراً علاقه‌ی خاصی به محققان و کارشناسان دارد، که البته خوب است؛ اما اگر مطلبِ فارسی حاصلِ تحقیقاتِ مستقلِ مطلب‌نویسِ بی‌بی‌سی فارسی نیست و صرفاً با نگاه به متنِ انگلیسی نوشته شده،‌ در این صورت واردکردنِ‌ ارجاعاتِ مبهم به ”محققان“ و ”کارشناسان“ احتمالاً با هیچ ملاکِ حرفه‌ای‌ای همساز نباشد. 

شعارهای بی‌طرفی و غیره‌ی بی‌بی‌سی را جدّی نمی‌گیرم؛ اما کیفیتِ پایینِ مطالبِ وبگاهِ فارسی گاهی تعجب‌آور است.

 

دکتر جانسنِ عزیز

برای کاری لازم است جستارِ لاک را سرتاسر بخوانم و درباره‌ی نحو و واژگان‌ و اصطلاحات‌ِ فنّی‌اش تصورِ تفصیلیِ دقیقی پیدا کنم. برای اینکه معنای قرن‌هفدهمیِ واژه‌هایی را بفهمم طبیعتاً مفید یا لازم است لغت‌نامه‌هایی قدیمی را نگاه کنم، و بعید است از این لحاظ بهتر از لغت‌‌نامه‌ی سمیوئل جانسن کتابی پیدا بشود (چاپِ اول: ۱۷۵۵). اتفاقِ تکرارشونده‌ی مطبوعْ این است که در جمله‌ای از کتابِ لاک معنای واژه یا عبارتی برایم روشن نیست و نه فقط می‌بینم که جانسن معنایی را توضیح داده که به متن می‌خورَد، بلکه شاهدی هم که می‌آورَد خودِ همان جمله‌ی لاک است. مثلاً در بحثِ مفصّلِ ذات—کتابِ سوم، فصلِ ششم—لاک می‌نویسد (و دارم با حفظِ رسم‌الخط و غیره از چاپِ استانداردِ جستار نقل می‌کنم، III.vi.35):

[…] since it is certain, that Gold it self will be sometimes so eager, (as Artists call it) that it will as little endure the hammer, as Glass it self.

هفتمین معنای ’eager‘ در کتابِ لغتِ جانسن:

و البته جانسن در قول‌هایی که نقل می‌کند گاهی خیلی دقیق نیست، چنان که شاید همین مدخلِ لغت‌نامه‌اش نشان بدهد (مطابقِ حواشیِ چاپِ استانداردِ کتابِ لاک، قولی که نقل کردم در هر پنج ویراستِ جستار به همین شکل است).

اما جانسن همیشه هم این‌قدر در فهمِ زبانِ لاک کمک نمی‌کند: گاهی اگرچه خودِ همان جمله‌‌ای از لاک را می‌آورَد که در موردِ معنای بخشی‌اش مشکل دارم، توضیح نمی‌دهد که چیزی که لاک می‌گوید یعنی چه! یک نمونه‌اش عبارتی است که لاک در II.xxxiii.18 به‌کار برده است.


[تصویرْ بخشی است از یک صفحه‌ی ویراستِ ششمِ لغت‌نامه‌ی جانسن (۱۷۸۵)؛ برای دریافت‌ِ کتابِ دوجلدی نگاه کنید به بخشِ پیوند به بیرون در مدخلِ مربوطِ ویکی‌پدیا.]

 

مقایسه‌ی نامربوطِ تیراژِ قرنِ گذشته و امروز

آقای مصطفی تاجزاده نوشته‌اند:

 

تیراژ کیهان درزمان شمس‌الواعظین ۳۰۰ هزار بود،دوره شریعتمداری به ۷ هزار رسید.اولی از فعالیت مطبوعاتی محروم و دومی رئیس مادام‌العمر موسسه شد!؟

 

فرض می‌کنم که عددهایی که آقای تاجزاده نوشته‌اند درست و دقیق باشند (اما گمان نمی‌کنم تعبیرِ ”مادام‌العمر“ دقیق باشد)، و فرض می‌‌کنم نشانه‌ی پرسش و نشانه‌ی تعجب که پشتِ سرِ هم در پایانِ جمله آمده حاکی از این باشد که قرار است مقایسه‌ای انجام بدهیم و نتیجه‌ای بگیریم، و احتمالاً تعجب کنیم و افسوس بخوریم. با این فرض‌ها، می‌شود به دو نکته توجه کرد.

اول اینکه آقای شریعتمداری در اوائلِ دهه‌ی هفتاد مدیرمسؤولِ روزنامه‌ی کیهان شدند، و گمان می‌کنم که آقای شمس‌الواعظین پیش از آن زمان از روزنامه رفته بوده‌اند. تیراژِ سیصدهزارنسخه‌ای در زمانی بوده است که روزنامه‌ها را نمی‌شد در فضای مجازی خواند. در زمانِ نوشتنِ این مطلبِ وبلاگی، مطابقِ چیزی که یکی از آمارگرها می‌گوید، تعدادِ روزانه‌ی مراجعه‌کنندگان به وبگاهِ روزنامه‌ی کیهان بیشتر از روزنامه‌ی شرق (۱۹,۴۰۰ در مقابلِ ۱۵,۰۵۰) و چندبرابرِ روزنامه‌ی اعتماد بوده است.

دیگر اینکه مقایسه‌ی نقش‌های آقایان شمس‌الواعظین و شریعتمداری چندان مربوط به‌نظر نمی‌رسد، چرا که از این آقایان اولی سردبیر و دومی مدیرمسؤولِ روزنامه بوده‌اند—مقایسه‌ی مربوط مقایسه‌ای می‌بود بینِ آقای شریعتمداری با آقایان سیّدمحمد خاتمی و سیّدمحمد اصغری و مهدی نصیری، و آقای شمس‌الواعظین با آقایان انبارلویی و صفارهرندی.

و البته که برای داوری در موردِ روزنامه‌ها معیارهایی غیر از تیراژ (یا تعدادِ بازدید در فضای مجازی) هم هست: اینکه چقدر مقیّد به اخلاق و منطق‌اند،‌ تحلیل‌شان چقدر دقیق است، چند بار شوخی‌ها را خبرِ جدی انگاشته‌اند، بابتِ چند درصدِ اشتباه‌های کشف‌شده‌شان عذرخواهی کرده‌اند، و غیره. تا حریف را قوی‌تر بکوبند، پیشنهادِ من به آقای تاجزاده این است که، به‌جای صحبت از تیراژ، سعی کنند اینها را بررسی کنند.

چند توصیه‌ی منطقی / اعتبارِ شرقی  / در بابِ اعتبارِ اَسناد و دلالتِ ارقام / "شیطانِ بزرگ یعنی این"