فرگه و راسل و دامت

کسی هست که پیشگفتارِ مایکل دامِت بر اولین کتاب‌اش درباره‌ی فرگه را خوانده باشد و دوستدارِ دامت نباشد؟ نمی‌‌دانم. از خواندنِ بخش‌هایی از آن پیشگفتار می‌فهمیم که دامت، که فعالیت‌هایش بر ضدِ نژادپرستی در بریتانیا چند سالی انتشارِ کتاب را عقب انداخته بوده،‌ می‌داند که فرگه—که کتاب درباره‌ی فلسفه‌ی زبانِ او است—دست‌کم در اواخرِ عمرْ نژادپرست و ضدیهود بوده است. 

چند روز پیش مطلبِ نسبتاً جدیدی  خواندم درباره‌ی مکاتباتِ دامت و راسل درباره‌ی فرگه. تاریخِ اولینِ‌ نامه‌هایی که نویسنده درباره‌شان گزارش می‌کند ۱۹۵۳ و آخرین‌شان ۱۹۶۳ است. در ۱۹۵۴، تقریباً بیست سال پیش از انتشارِ کتابِ دامت، دامت برای راسل از ضدیهودبودنِ فرگه و ملّی‌گراییِ افراطیِ فرگه می‌نویسد. (در کنارِ کارهای دیگر، در ۱۹۵۴ دامت رفته بوده است به شهرِ مونستر در آلمان، تا نوشته‌های منتشرنشده‌ای از فرگه را ببینید. کواین هم چند روزی با دامت بوده.)

در ۱۹۵۷ دامت به راسل خبر می‌دهد که قرار است مجموعه‌ای از مکاتباتِ فرگه منتشر بشود، و می‌پرسد که آیا راسل حاضر است نامه‌های خودش به فرگه را از آلمانی به انگلیسی ترجمه کند یا نه. راسل ابتدائاً قبول می‌کند، اما در ۱۹۶۳ که دامت نامه‌ها را برای او می‌فرستد، راسل پاسخ می‌دهد که نمی‌تواند، از جمله چون سخت درگیرِ فعالیت‌های مربوط به خلع‌سلاحِ اتمی است. دامت،‌ که خودش هم مخالفِ سرسختِ این سلاح‌‌ها بوده، اصرار می‌کند. می‌گوید که انتشارِ هر گزیده‌ای از کارهای فرگه مهمل است اگر که حاویِ نامه‌هایی از راسل نباشد، و 

از شما خواهش نمی‌کردم اگر این‌طور نبود که انگلیسی‌تان این‌قدر بلندآوازه است. من می‌توانستم، فی‌الواقع، به‌سادگی نسخه‌ی امانتدارانه‌ای از نامه‌ها عرضه کنم؛ اما گمان می‌‌کنم مهمل می‌بود منتشرکردنِ چیزی از شما به انگلیسی که آن ظرافتِ سبْکی‌ای را نمایش نمی‌داد که نوشته‌های دیگرِ‌شما دارا هستند و من نمی‌توانستم حاصل‌‌اش کنم.

در بینِ آن گروهِ کمی از فیلسوفانِ مهمِ قرنِ بیستم که من بعضی کارهایشان را خوانده‌ام، دامت یکی از بدنویس‌ترین‌ها است. حالا حتی دامتِ چهل‌ساله را هم دوست دارم.

[آن نامه‌‌ها نهایتاً در ۱۹۸۰ منتشر شدند، بدونِ اینکه ترجمه‌ای کارِ خودِ راسل باشد. نامه‌ی اولِ راسل و جوابِ فرگه را از قبل می‌شد در مجموعه‌ی گردآورده‌ی ژان ون‌هایِنورت دید. خواننده‌ی این وبلاگ نیاز به یادآوری ندارد که اولینِ این نامه‌ها را راسلِ جوان در ۱۹۰۲ نوشته بوده است در بیانِ آنچه از کمی بعد از آن به پارادوکسِ راسل مشهور بوده است. در این سالِ ۱۹۶۳، راسل بیش از نود سال داشته است.]

 

بعضی از آن نامه‌ها هنوز پیشِ خودم است

”یعنی افتتاحِ ایستگاهِ متروی تجریش این‌قدر برایت مهم بوده که الآن یادت هست که بهمنِ فلان سال بوده؟“

”نه. اما آن روزها دوستِ خیلی عزیزِ خیلی نزدیکی در حبس بود، و من هر روز برایش نامه می‌نوشتم—از جمله از اتفاق‌های روزانه.“ 

 

واژه‌ی ’سفید‘ ناکارآمد است در توصیفِ زیباییِ موهای میان‌سالانه‌ی بلندِ سپید

 

با وقتِ قبلی رفتم پیش‌اش، و مسأله را—مشکل‌ام را—برایش گفتم، که این بود:

در متنی که ترجمه کرده بودم و قالب‌اش نمایشنامه‌ای بود، سه نفر گفت‌وگو می‌کنند، نام‌هایشان ’گرِچِن‘، ’سَم‘، ’دِیو‘. گفت‌وگو فلسفی و هیجان‌انگیز است. از متنِ انگلیسی، که ضمایرِ سوم‌شخصِ مؤنث و مذکرش متمایزند، معلوم است که گرچن مؤنث است، سم و دِیو مذکر (و خواننده‌ی نوعیِ امریکایی حتی بی‌نیاز از توجه به این ویژگیِ نحوی از ابتدا می‌داند که نوعاً مسمّای نامِ اولْ مؤنث است و دو تای دیگر مذکر.) این جنسیت در ترجمه‌ی فارسیِ جمله‌ها منعکس نمی‌شود.

به حدوداً انتهای ثلثِ اولِ متن که می‌رسیم، گرچن می‌گوید ”شوهرِ سابقِ من می‌گفت …“. گمانِ منِ مترجم این است که این می‌تواند برای گروهی از خوانندگانِ متنِ فارسی‌شده غیرمنتظره باشد، چرا که گمان می‌کنم که—متأسفانه—احتمالاً پیش‌فرضِ گروهی از خوانندگانِ متن این خواهد بود که شخصیت‌های درگیر در این گفت‌وگوی جدّیِ فلسفی همگی مذکرند. بابتِ وضعِ جامعه متأسف‌ام اگر گمان‌ام درست باشد؛ اما به هر حال گمان می‌کنم که درست است. ولی مسأله درستیِ حدس‌ام نیست؛ برای اینکه بتوانم مسأله را بیان کنم، اجازه دهید فرض کنم که گروهی از خوانندگانِ متنِ فارسی با اطلاعِ غیرمنتظره‌ای مواجه می‌شوند وقتی که می‌خوانند که گرچن می‌گوید که شوهرِ سابق‌اش چنین و چنان بوده، چرا که—هم‌چنان دارم فرض می‌کنم—پیش‌فرضِ غیرنقّادانه‌ی این گروه این است که شخصیت‌های داستان مذکرند. [گزاره‌ای که فرض می‌‌کنم برایشان غیرمنتظره است یا این است که گرچن مؤنث است، یا اینکه گرچن مذکری است که همسرِ مذکری داشته است.] این، از نظرِ من، اتفاقِ ناخوشایندی است: اینکه چیزی که در متنِ اصلی غیرمنتظره نمی‌نماید، در ترجمه غیرمنتظره باشد. 

خوب گوش کرد. گفتم (و حتماً خودش می‌دانست) که این نام‌ها می‌توانند صورت‌های خودمانیِ ’مارگارت‘ و ’سمیوئل‘ و ’دیوید‘ باشند یا نباشند، و گفتم که به دل‌ام نمی‌نشیند که، در زیرنویسِ مترجم، بنویسم که اولی نامی زنانه است و دومی مردانه. 

همدل بود یا نبود، مسأله‌ی مرا به‌رسمیّت شناخت. کمی سکوت کرد. گفت: ”همین را بگویید که اینها احتمالاً صورت‌های خودمانیِ آن نام‌ها هستند: این را که بگویید، هم اطلاعِ پیش‌زمینه‌ی خواننده‌ی امریکایی در موردِ خودمانی‌بودنِ خطاب‌ها را انتقال می‌دهید، هم اینکه چون خواننده‌ی فارسی‌زبان با اسمِ ’مارگارت‘ و دو اسمِ دیگر آشنا است، می‌فهمد که کدام مؤنث است کدام مذکر.“

نمی‌دانم جوان‌تر هم که بوده همین‌قدر هوشمند و فرزانه و پخته بوده یا نه. مسأله‌ام را حل کرد.

 

نمایشِ زمختِ ثروتِ تازه‌یافته، مهمل‌گوییِ چپ‌گرا(؟)ی پرمدعا

بررسی می‌کردیم کجا برویم که بنشینیم و قهوه‌ای بنوشیم و معاشرت کنیم. پرسیدم کجا برایش مناسب است.

”تقریباً هر جایی برای من خوب است. اما مثلاً کافه‌های پ نه، […].“

”من معتقد نیستم که رفتن یا حتی زیادرفتن به پ نشانه‌ی قطعیِ تازه‌به‌دوران‌رسیدگی است؛ اما، در هر صورت: جای دیگری هم هست که حاضر نباشید بروید؟ گروهی هستند که از ’تازه‌به‌دوران‌رسیده‌ها‘ هم ناخوش‌تر بداریدشان؟“

”بله: چپ‌های بیسواد.“

جاهای دیگرِ حرف‌اش روشن می‌کرد که مرادش کم‌مایه و پرسروصدا است.

 

در بابِ تبرئه‌ی آقای طوسی

[آشفته و ویرایش‌نشده؛ احتمالاً ادامه‌دار]

سعی کنم این‌یکی را با لحنِ آرام‌تری بنویسم.

۱. گمان می‌کنم که یکی از واجب‌ترین کارها برای نظامِ جمهوری اسلامی این است که اعتمادِ عمومی به قوه‌ی قضائیه را تقویت کند. به‌نظرم برای این‌ کار لازم است که شهروندان بیشتر از قبل ببینند که قاضیان، از قاضیانِ معمولی تا قاضیانِ ارشد و صاحب‌منصب، پخته و متین و آرام صحبت می‌کنند، و صحبت‌شان حقوقی و استدلالی است، و در دعواهای سیاسی وارد نمی‌شوند، و در جایی که دارند نظر می‌دهند هرگز چنان نیستند که گویی خودشان یکی از طرف‌های دعوا هستند. اینها به‌نظرم از بدیهیات است. اگر از خوانندگانِ این وبلاگ کسی هست که به‌کلّی منکرِ هر گونه صلاحیتِ هر قاضی‌ای در سراسرِ تاریخِ جمهوریِ اسلامی است، چنین کسی قاعدتاً باید با حرفِ من موافق باشد که عقلانیتِ جمهوری اسلامی حکم می‌کند که کاری کند که شهروندانْ چیزهایی که ذکر کردم را بیشتر [اعنی: بیشتر از صفر] ببینند؛ اگر هم کسی هست که معتقد است که نظامِ قضائیِ ایران خوب است، باز هم به گمان مخالفتی نداشته باشد که بیشترمشاهده‌شدنِ آنچه فهرست کردم البته اولیٰ است. 

۲. کسی متهم شده است به اتهاماتی مهیب. صِرفِ مطرح‌شدنِ عمومیِ این اتهامات می‌تواند نوعی مجازاتِ بی‌محاکمه‌ی او باشد، و می‌تواند منصفانه نباشد. اما از طرفِ دیگر، بعید می‌دانم حتی در جوامعِ مدرن‌تر از ما کسانِ زیادی باشند که خوشحال شوند از علنی‌کردنِ این ادعا که خودشان یا پسرشان قربانیِ تعرضِ جنسیِ شخصی بوده‌اند که کارِ رسمی‌اش ترویجِ دینِ رسمی است؛ اگر کسی هست که شکایتِ محترمانه و رسمی‌اش—آن هم در موضوعی این‌قدر دهشتناک—به نتیجه نرسیده است، مستحقِ شماتت نیست اگر دعوایش را فریاد بزند. این هم به‌نظرم بدیهی است.

۳. بعد، شخصِ متهم محاکمه می‌شود. آیا در حکومت‌های آزاد و سکولار این محاکمه‌ها علنی است؟ آیا در ایران علنی‌ بوده‌اند؟

۴. در سالِ ۲۰۰۵ من با علاقه (و راست‌اش با نگرانی هم) جریانِ محاکمه‌ی مایکل جکسن را دنبال می‌کردم. روشن است که تفاوت‌های بینِ آن مورد و آقای سعید طوسی متعدد و جدی است. چیزی که می‌خواهم از مشاهده‌ی محدودِ خودم در آن زمان (که در امریکای شمالی زندگی می‌کردم) بگویم این است که هم مخالفانِ جکسن زیاد بودند و هم طرفداران‌اش؛ اما نکته‌ی مهم این بود که حکمِ دادگاه فیصله‌بخش بود. بعید بود که عمومِ مردم از جزئیاتِ اتهام‌ها و شواهد و دفاعیات خبر داشته بوده باشند؛ اما تبرئه‌ی جکسن معنایش تمام‌شدنِ مجادله بود. یا من این‌طور فهمیدم. به‌نظرم موضوع هم برای شهروندان‌مان غبطه‌برانگیز است و هم برای حکومت‌مان. 

۵. بله: در ایران، دست‌کم در بینِ گروه‌هایی که من می‌شناسم‌شان یا در فضای مجازی اظهارِنظرها و ابرازِاحساسات‌شان را می‌بینم، نوعاً حکمِ قاضی تمام‌کننده‌ی مجادله نیست، طوری که حتی آقای مصطفی تاجزاده که سابقه‌ی سرپرستیِ وزارتِ کشور در جمهوری اسلامی را دارند صحبت از این می‌کنند که حکم را نمی‌پذیرند. نپذیرندگانِ حکم آیا حقوقدان‌اند؟ حتی اگر حقوقدان باشند، آیا از جزئیات خبر دارند؟ (و اگر بنا بود حکمِ بدوی—که یکی از نمایندگانِ محترمِ مجلس شورای اسلامی منتشر کرده‌اند—تمام‌کننده‌ی ماجرا باشد قاعدتاً متهم نمی‌بایست حقِ تجدیدنظرخواهی داشته باشد.)  خاطره‌ی محاکمه‌های به سبکِ صادق خلخالی هنوز از یادها نرفته است، و خودِ این وبلاگ‌نویس هم مبهماً به‌یاد دارد که در زمانِ محاکمه‌ی صدام حسین، آیت‌الله احمد جنتی در خطبه‌های نمازِ جمعه‌ی تهران روالِ محاکمه را، بل شاید اصلِ محاکمه را [که منجر به اعدامِ صدام حسین شد] نابجا خواندند و شاید این را با همدلی گفتند که ”با هویدا در یک جلسه چهار کلمه به صورت ظاهری صحبت کردند و بعد هم بلافاصله با یک گلوله خلاصش کردند“. آیا کسی که به تبرئه‌ی آقای طوسی اعتراض می‌کند انتظارش این است که، به صرفِ اتهامات—اتهاماتی مهیب—آقای طوسی باید محکوم شود؟ یا شاید بزرگیِ اتهام کافی نیست و یک بخشِ مهم این است که آقای طوسی متهم است و وابسته است به حکومتی که شخصِ معترض دوست‌اش ندارد؟ 

۶. اگر به حکمِ آقای طوسی اعتراض داریم و ایشان را متجاوز می‌خوانیم و نه حقوقدان‌ایم و نه از جزئیات خبر داریم، و اگر علاقه‌ای هم داریم به معقول و متمدنانه بودنِ مواضع‌مان، پیشنهاد می‌کنم به این فکر کنیم که آیا/چه مخالفتِ اصولیِ شکلی‌ای داریم با نحوه‌ی بالفعلِ محاکمه‌ی امیرعباس هویدا یا نحوه‌ای که آقای جنتی برای محاکمه‌ی صدام پیشنهاد کرده بودند.

۷. گمان می‌کنم که دست‌کم گروه‌های درس‌خوانده و کتاب‌خوان و اهلِ تفکر شایسته است که فرق بگذارند بینِ متهم و محکوم. شبهه‌ناک‌بودنِ رعایتِ انصاف در محاکمه لزوماً و به خودیِ خود دالّ بر نادرست‌بودنِ حکم نیست؛ کسی هم که به هر دلیلِ موجه یا ناموجهی از او بدمان می‌آید این‌طور نیست که لزوماً مجرم باشد. اعتراض به روالِ قضائی چیزی است که می‌تواند بجا باشد و نوعاً بجا هم هست؛ ردّکردنِ حکمِ نامطلوبِ دادگاه بدونِ داشتنِ سواد و بدونِ خبرداشتن از جزئیات مسلّماً نابجا است.

بدیهیات در حقوقِ متهم و انتظاراتِ جامعه

 

انگار پاپ گفته باشد داستانِ عهدِ عتیق خبرِ جعلی است

عنوانِ یک مطلبِ چهارمِ بهمنِ بی‌بی‌سی فارسی این است:  

پاپ فرانسیس: داستان وسوسه حوا اولین نمونه خبر جعلی است

شما را نمی‌دانم؛ من این‌طور می‌فهمم که بی‌بی‌سی فارسی دارد می‌گوید که پاپ گفته است که داستانِ وسوسه‌ی حوّا اولین نمونه‌ی خبرِ جعلی است. چه چیزی را بی‌بی‌سی فارسی می‌گوید که پاپ گفته است که اولین نمونه‌ی خبرِ جعلی است؟ داستانِ وسوسه‌ی حوّا. نه؟ تا جایی که به معناشناسیِ زبانِ فارسی مربوط می‌شود، خوشحال می‌شوم از خوانشِ دیگری خبردار بشوم.

از حیثِ وضوحِ غلط‌بودنِ محتوا، این عنوان مرا یادِ نمونه‌ای می‌اندازد که روزنامه‌ی کیهان ظاهراً‌ شوخی‌ای را جدّی گرفته بود و نوشته بود که خانمِ کلینتن گفته است که اگر انتخاب بشود مجوّزِ قتلِ دویست‌هزار فلسطینی را صادر می‌کند، یا موردِ دیگری که شوخیِ دیگری را جدّی گرفته بود و تیترِ یک‌اش می‌گفت که هواپیماهای جنگیِ سوریه بر روی تل‌آویو و حیفا اعلامیه ریخته‌اند. و موردهای کیهان را اگر شاید مایل‌ باشیم که تا حدی ناشی از میلِ آن روزنامه به هرچه-خبیث‌تر-نشان‌دادنِ امریکا و هرچه-ضعیف‌تر-نشان‌دادنِ اسرائیل بدانیم، موردِ بی‌بی‌سی فارسی را شاید محتمل‌تر بدانیم که ناشی از این باشد که نویسندگانِ این وبگاه از نظرِ دانشِ زبانِ روزمره‌ی انگلیسی، یا تواناییِ نوشتنِ فارسیِ عادی، خیلی هم عالی نیستند.

نگاه به متنی که احتمالاً مطلب‌نویسِ بی‌بی‌سی فارسی به آن نظر داشته روشن می‌کند که پاپ چه گفته است (گرچه بدونِ آن هم باید روشن بوده باشد): پاپ می‌گوید اغواگریِ مار در کتابِ مقدس "اولین خبرِ جعلی" است. آنچه پاپ می‌گوید این است: مار به حوّا خبری جعلی گفت، و این داستانِ فریفتنِ مار حوّا را در کتابِ مقدس آمده. آنچه جمله‌ی بی‌بی‌سی فارسی معنا می‌دهد این است: داستانِ وسوسه‌ی حوّا خودش اولین نمونه‌ی خبرِ جعلی است.

بی‌بی‌سی فارسی که مخاطبانِ‌ بسیار زیادی در ایران دارد، خوب است کسانی را به کار بگمارد که حداقلّی از توانایی‌های خواندنِ انگلیسی و نوشتنِ فارسی را داشته باشند. 

فارسی‌نویسی، چند نسل بعد از مسعود فرزاد؛ از عقلِ  سلیم تا سواد؛ "در رابطه با ارتباط او با کمونیسم".


ترجمه‌ی رسمیِ انگلیسیِ پیامِ پاپ را می‌شود در اینجا خواند.

 

شاید گاهی بشود قبل از بازنشر چهار ثانیه فکر کرد

بله: ایشان سنّ‌اش فلان‌قدر است و کودکی نوزده‌ماهه دارد و بعد از بازداشت منتقل شده به فلان کلانتری، و غیره. نامِ مشارٌالیها را البته هنوز نمی‌دانیم. [خانمِ حقوقدان نوشته‌اند تحقیق محلی ثابت کرد“؛ متوجه نشدم که آنچه، به گزارشِ خانمِ حقوقدان، با تحقیقاتِ محلی ثابت شده فقط بازداشت‌شده‌بودن است یا شماره‌ی کلانتری و نشانیِ دادسرا هم هست.]

تصویرِ کسی که آرام و مطمئن به چیزی اعتراض می‌کند البته که تأثیرگذار است؛ اما خوب است ما هم کمی عقلِ سلیم داشته باشیم، یا، اگر که نقداً داریم، کمی به‌کارش بیندازیم. سنّ‌ِ خانم و فرزندش، و جای کلانتری و دادسرا را فهمیده‌اند، اسم را نه؟

یک اشکالِ نظامِ جمهوری اسلامی این است که تبلیغات‌اش نوعاً خام و ابتدایی است و وجهِ ایدئولوژیک‌اش خیلی عریان و عیان است، و این مخاطبان‌اش را خسته می‌کند و می‌رمانَد. شاید اگر این‌طور نبود، جوّزدگی در بازنشرِ ادعاهایی از جنسِ آنچه در اولِ این نوشته آوردم این‌قدر وسیع نمی‌بود. اگر از بی‌بی‌سی فارسی بابتِ انتشارِ چنین چیزهایی پول می‌گیریم که هیچ؛ اگر نمی‌گیریم و نفعِ فوری‌ای نمی‌بریم، کمی فکر کنیم: منافعِ ملّی به کنار—دست‌کم چیزی ننویسیم که به ما بخندند.

شاید خوب باشد که در این تأمل کنیم: اگر نظامِ جمهوری اسلامی سرنگون شود، آیا نتیجه‌ی کوتاه- یا میان- یا درازمدت‌اش حکومتی دموکراتیک خواهد بود؟ دیگر اینکه وضعِ پهلوی و رجوی که روشن است؛ اما آیا گمان می‌کنیم فیلمساز و وکیلی که در ایران هستند و مرتباً از آن سوی مرزها آفرین‌شان می‌کنند و مثلاً بابتِ فلان فیلمِ زیرِ متوسط‌ به‌شان جایزه می‌دهند، اشخاصی‌اند مستقل و استقلال‌طلب؟ از اینها که بگذریم، آن آقای جوانِ خوش‌تیپی که در هجدهمِ تیرِ آن سال پیراهنِ خونینی را بلند کرد، بعداً‌ در کجا کار می‌کرد؟

 

sotto voce

گفته‌اند که بدترینِ مردم کسی است که دیگران برای اجتناب از شرّش احترام‌اش کنند. شاید یک مصداق‌اش را بشود در وضعیتی از این دست دید: دوستی دارید، و بدزبانیِ متعفنِ خُردسالانه و بی‌مزگیِ خودپسندانه‌ی کم‌مایه‌ی همسرش را تحمل می‌کنید تا این‌طور نشود—و خطر جدّی است—که از معاشرتِ دوست‌‌تان محروم بشوید.

 

Notorious, III

نمی‌دانم چرا کسی از این حکایتِ واقعی فیلمی نساخته (گرچه خیلی عجیب نیست که دیده باشم و یادم رفته). یک ساعت وقت داشتند که برسند به کتابخانه. آقا به جنوب نگاه کرد و آفتابِ بعد از ظهر را دید. خانم پیشنهاد را پذیرفت که پیاده بروند به طرفِ جنوب، در کوچه‌هایی از مرکزِ شهر که تعدادِ خانه‌‌های قدیمی‌اش هنوز نه خیلی کم و ارتفاع‌شان نه خیلی زیاد است. هوا فقط کمی سرد بود و آفتاب بسیار مطبوع بود. جای مناسبی که رسیدند، و نورْ چهره‌ی گشاده‌ی خانم را روشن کرده بود، آقا گفت چشماتو ببند [و راه‌رفتن را ادامه بده]؛ من حواس‌ام هست. نورِ آفتابِ پاییزیِ اوائلِ زمستان بر صورتِ خانمِ برگمن و چشمانِ بسته‌اش. لبخندِ ملایمِ طولانیِ زیبا.

 

از اساتینِ تاریخ‌نگاری

خب خیلی جوان است و این‌جور چیزها برایش مهم است—مثلاً اینکه این وبلاگ‌نویس نثرِ چه کسانی را دوست دارد. بعد از اینکه نتوانستم متقاعدش کنم که سلیقه‌ی من خیلی مهم نیست، بالاخره برای تمام‌کردنِ موضوع گفتم که خیلی که جوان بودم در نظرم نثرِ اسماعیل خویی و علی‌اکبر سعیدی‌سیرجانی و ابراهیم گلستان عالی بود. گفت که به‌نظرش از نشانه‌های افتِ کیفیتِ جرایدِ ما (نسبت به دو-سه دهه‌ی پیش) همین نبودِ آثارِ نویسنده‌های طرازِ اول در آنها است.

مثلاً؟ 

”عرض کنم خدمتتون که یک زمانی بود، در دهه‌ی هفتاد، در همین جمهوری اسلامی، که سعیدی‌سیرجانی در روزنامه‌ی اطلاعات ستون داشت.“

شوخی می‌کرد؟ نه. تداومِ انکار/حیرت‌ام را که دید، توئیترِ آقای بهنود را نشان‌ام داد. راوی البته که ثقة بود؛ اما قرار شد برود و شخصاً تحقیق کند. رفت و فردا آمد و گفت که دو مقاله از سعیدی‌سیرجانی در اطلاعاتِ دهه‌ی هفتاد پیدا کرده است و، با توجه به اشتراک‌شان، حالا دیگر نامِ ستونِ زنده‌یاد سعیدی‌سرجانی را می‌داند: مقاله‌ی وارده.

 

نیکیِ نام

مجلسِ ترحیمِ علی‌اکبر معین‌فر. دست‌کم سیصد نفر در تالار بودند، که شاید اگر ده-بیست نفرشان را نادیده می‌گرفتیم، می‌شد با قطعیت گفت که میانگینِ سنّیِ حاضران بیش از هفتاد سال است. من دلبستگی‌ای به جریانِ ملّی-مذهبی ندارم؛ اما برخی‌، مثلِ زنده‌یاد معین‌فر، برای من مصداقِ آزادگی و آزادمنشی‌ و خوشنامی و زندگیِ عزت‌مندانه‌اند—کسانی که وقتی در قدرت هستند خودشان را با مقام‌شان تعریف نمی‌کنند، و برای حفظِ قدرتْ هر کاری نمی‌کنند، و کنار هم که گذاشته می‌شوند وقارشان را حفظ می‌کنند. یک جور کلاس، یک جور پرنسیب دارند که تقیّدشان به آن تحسین‌برانگیز است. 

 

فضای مجازی و کلیدداران‌اش

مثلِ موردِ خانمِ عشرت شایق، من به مطالعه‌ی مواضعِ آقای سیّداحمد خاتمی هم علاقه‌مندم.  طبقِ گزارشِ خبرگزاری محترم مهر، 

 

خطیب نماز جمعه تهران در همین باره تاکید کرد: شما دیدید که وقتی فضای مجازی محدود و بسته شد، فتنه فروکش کرد. … ننویسند و نگویند که ما با فضای مجازی مخالفیم؛ خیر؛ ما با فضای مجازی که کلیدش دست نظام باشد موافقیم. فضای مجازی که کلیدش دست آمریکا باشد، ملت ایران موافق آن نخواهد بود.

 

تعبیرِ ”کلید“ در این مورد به‌نظرِ من چندان بجا نیست: تو گویی اختیارِ ارتباط‌های شهروندان باید به دستِ حکومت‌ها باشد و نه به طورِ موردی و با حکمِ مشخصِ مقامی قضایی یا با دستورِ موقتِ مقامِ امنیتیِ مربوط، بلکه بشود بالکلّ درِ یک مجرای ارتباطی را به روی همه بست (و قفل کرد). اما، از این که بگذریم، به گمان‌ام استدلالِ ایشان به نفعِ محدودشدنِ تلگرام و غیره صحیح نیست—یا دست‌کم مفروضاتِ محذوفی دارد. وگرنه، حتی با قبولِ مقدماتِ ایشان، می‌شود به این فکر کرد که اگر بچه‌دارشدنْ محدود بشود، مرگِ نوزادان هم فروکش می‌کند؛ اگر همه‌ی خیابان‌ها محدود و بسته بشوند، تصادفِ خودروها هم فروکش می‌کند، و غیرذلک.